Once in a lifetime

Bouwproject in hartje Groningen - Het Groninger Forum

In de Martinikamer van het Feithhuis in Groningen zitten ze zij aan zij, zoals ze in de afgelopen jaren zij aan zij hebben gewerkt aan de totstandkoming van het Groninger Forum, een van de grootste en meest uitdagende noordelijke bouwprojecten van deze eeuw: Peter Groeneveld, Elzo Dijkhuis en Jos Rona. Respectievelijk projectdirecteur namens Twynstra Gudde, senior projectmanager namens de gemeente Groningen en projectdirecteur namens BAM Bouw en Techniek. Een bijzonder rondetafelgesprek - zonder discussie - over een bewogen bouwperiode die eind dit jaar succesvol kan worden afgesloten.

Ondanks hun enorme rugzak aan bouwervaring was de realisatie van het Groninger Forum voor deze mannen absoluut geen appeltje-eitje. Wie zich verbonden voelt met Groningen-stad is op de hoogte van de discussies die in het voortraject zijn gevoerd en van de langdurige stagnatie vanwege de aardbevingsproblematiek. Met elkaar en met hun achterban zijn ze erin geslaagd om de negatieve geluiden om te buigen naar positiviteit, zowel op bestuurlijk als op omgevingsniveau. Als eind dit jaar de deuren van het Groninger Forum voor het publiek opengaan, kan dat met recht gevierd worden!

Drijfveren
Gevraagd naar zijn beweegredenen om in te stappen bij een project als dit, antwoordt Peter Groeneveld: ‘Na 35 jaar bouwprojecten begeleiden, ga je echt zoeken naar projecten die je wilt doen.’ Twynstra Gudde is verantwoordelijk voor het bouw- management. Groeneveld kwam erbij toen de bouw negen maanden was stilgelegd vanwege de aardbevingsproblematiek. ‘Zo’n project stilleggen en opstarten binnen dezelfde uitgangspunten is natuurlijk heel uitdagend. En daarnaast is het een prachtig ontwerp, middenin een binnenstad. Als je daar niet bij wilt zijn...’

Voor Elzo Dijkhuis beperkt de focus zich niet tot het Forum; hij is projectmanager voor de gehele Grote Markt Oostzijde. Naast het Forum (BAM) - verrijzen daar een hotel (Rottinghuis), en het horeca- en woongebouw Merckt (Plegt-Vos). Als vierde aannemer op deze postzegel gaat ook Geveke nog aan de slag namens Vastgoed Horeca Groningen. Tot slot zal Hoornstra de herinrichting van de openbare ruimte voor zijn rekening nemen. Dijkhuis’ uitdaging is om de processen van al deze projecten en deelprojecten te managen, en om politieke verantwoording af te leggen.

Jos Rona werd er in 2015 bijgehaald. ‘BAM won dit project in 2012 uit een aanbesteding. Een gebouw met vijf lagen parkeergarage eronder in het oude historische centrum van Groningen. Niemand had kunnen voorzien wat er gebeurde toen de discussies over de aardbevingen losbarstten. In 2015 hebben we er ook bewust voor gekozen: alles wat geweest is, is geweest, nu gaan we opnieuw kijken naar de vraag die nu komt.’ Hij doelt op het aardbevingsveilig maken van het ontwerp. ‘Dat vereiste nieuwe mensen, zonder de bagage van de eerste jaren. Op dat moment zijn Peter en ik ingestapt. Als je gek bent op uitdagingen, dan heb je er hier eentje te pakken!’

'Als je gek bent op uitdagingen, dan heb je hier eentje te pakken’ - Jos Rona

Na het aftasten van verschillende oplossingsrichtingen is ervoor gekozen het huidige ontwerp van het Groninger Forum te versterken. Rona: ‘Dan ontstaat een ontzettend interessant ontwikkeltraject, waarbij experts van over de hele wereld worden ingevlogen. Met het ontwerpteam hebben we veel verder gekeken dan alleen naar de constructie. Sinds die tijd hebben we geprobeerd een manier van werken vast te houden waarbij we náást elkaar zitten, en niet tegenover elkaar. Het resultaat van het project staat voorop.’

Aardbevingsveilig
De bouw was stilgezet op het moment dat de vijf verdiepingen tellende parkeerkelder en een deel van de eerste verdieping gereed waren. Groeneveld schetst waarvoor het bouwteam zich gesteld zag toen het Forum aardbevingsveilig moest worden. ‘Dan kijk je naar het pand, met de zalen die hángen aan de constructie. We wilden geen verbindingen tussen de zalen onderling, dan zou je naar een heel ander ontwerp gaan. Dat is heel spannend geweest!’ Rona vult aan: ‘In basis is het oorspronkelijke ontwerp van dit pand is er niet op gemaakt om aardbevingen te doorstaan, met de scheve gevels, de gevelbeplating, ophangingen, het atrium.’

De NAM werd erbij betrokken. ‘Maar’, zegt Dijkhuis, ‘er was nog weinig bekend over aardbevingsveilig bouwen. In het ontwerp zit al een tordering, en zet dat dan maar eens op de bodem vast, waar ook nog een garage zit.’ Ondanks alles is het gelukt om met gezamenlijke inspanning van het team een oplossingsrichting te kiezen waarbij het unieke gebouwontwerp overeind kon blijven. Alle betrokken partijen, constructeurs, architect en overige adviseurs hebben hier een flinke steen aan bijgedragen.

Aanpassingen|
Op diverse vlakken zijn aanpassingen gedaan. Zo zijn alle prefab elementen verdwenen, omdat deze onvoldoende bijdragen aan de samenhang. De staalconstructie is verzwaard en de betonnen kernen zijn voorzien van veel meer wapening en een aanzienlijk hogere betonkwaliteit. Een kleine concessie in het ontwerp moest worden gedaan aan de voorzijde van het gebouw: hier moest één deuropening vervallen omdat er op die plek meer krachten nodig waren. Groeneveld: ‘De begane grondvloer hebben we voor 80% moeten slopen om de krachten op te kunnen vangen.’ Dijkhuis: ‘Al met al hebben we door de stilstand en de nieuwe bouwmethode tweeënhalf jaar vertraging opgelopen.’

Gezamenlijke verantwoordelijkheid
Voor de realisatie van het complexe gebouw benutten de leden van het bouwteam elkaars deskundigheid. Groeneveld: ‘Het is een mix tussen UAV en UAV-gc. Onderdelen uit het oorspronkelijke bestek zijn nieuw, gewijzigd of overeind gebleven.’ Om verantwoordelijkheden af te bakenen, gingen documenten in een soort zwaluwstaartbeweging van de ene partij naar de andere. ‘Gezamenlijke verantwoordelijkheid loopt als een rode draad door het procedé.’ ‘Best spannend,’ vond Dijkhuis, ‘want hoe krijg je over en weer het vertrouwen in elkaar daar waar je eerder tegenover elkaar stond?’ Er is tijd en energie in geïnvesteerd om een team samen te stellen dat goed bij elkaar paste. Volgens Rona was een goed samenwerkingsmodel vereist om te komen tot een aardbevingsveilig Forum. ‘We hebben geen juristen aan tafel gehad met witte boordjes, en we zorgen ervoor dat dat ook niet gaat gebeuren.’ Er is gekeken naar de mensen die in deze fase nodig waren. Groeneveld: ‘Mensen moeten passen in deze unieke vorm van samenwerking waar een casco-opdracht, een versterkingsopdracht, een inbouwopdracht én een inrichtingsopdracht door elkaar heen lopen. Je moet met elkaar het gesprek kunnen voeren, maar discussies leggen we apart. Voor het geval we er niet uitkomen, is een bemiddelaar benoemd. Die is in al die tijd nog maar één keer ingeschakeld.’

'Hoe krijg je over en weer het vertrouwen in elkaar?’ - Elzo Dijkhuis

Technische opgave
Voor Rona vormde de technische opgave uiteindelijk de grootste uitdaging: ‘Binnenstedelijk, constructief en aardbevingsveilig bouwen vereisen een andere denkwijze. Dit gebouw bestaat uit twee betonkernen die pas worden verbonden op de 9e en 10e verdieping. En pas als die verbinding gemaakt is, kunnen alle staalvolumes die eraan hangen, definitief gekoppeld worden aan de betonkern. We hebben er zeven weken over gedaan om een verdieping te stijgen. Elke slag is uniek omdat alle gevels een verschillende schuinte hebben.’ Maar ook veiligheidstechnisch had het project behoorlijk wat haken en ogen. ‘Je staat bovenop openbaar gebied. We moesten hier een klimkist in de scheve vorm meebouwen. Het ontwerp van de klimkist heeft wel een paar dagen gekost om die op een veilige manier omhoog te krijgen.’ Veiligheid en kwaliteit stonden voorop, tijd werd gewonnen door het in één keer goed te doen. Rona: ‘Vooraf hebben we werkplannen gemaakt en getoetst, proeven gedaan en mock-ups gemaakt. En we maken gebruik van BIM- modellen, waarbij we de volgordelijkheid kunnen simuleren.’

'In basis is het oorspronkelijke ontwerp van dit pand niet gemaakt om aardbevingen te doorstaan’ - Jos Rona

'Gezamenlijke verantwoordelijkheid is de rode draad’ - Peter Groeneveld

Afgestemde planning
Dijkhuis blikt even terug op het begin van de bouw, toen de parkeerkelder uitgegraven moest worden. ‘Hoe krijg je een gat van 17 meter diep, 80 meter lang en 40 meter breed midden in een historische binnenstad? Ik vind het een huzarenstukje dat ze dat geleverd hebben, een groot compliment aan de bouwende partijen. We hebben er als gemeente strak op gestuurd om te voorkomen dat huizen zouden verzakken en/of scheuren.’ Op dit moment gaat het Dijkhuis erom alles bij elkaar te krijgen. ‘Het Forum moet klaar, het plein moet ingericht, garage en fietsenstalling moeten klaar. En dan de gebouwen eromheen, zodat we daar kunnen herinrichten.’ Daarnaast moet het Forum nog worden ingericht, wat deels voor rekening van BAM komt, maar de gebruikers gaan vrijwel tegelijkertijd zelf ook bezig. Er wordt geschilderd en de theatertechniek en geluidsinstallaties moeten worden geïnstalleerd. ‘Er is een goed op elkaar afgestemde planning nodig om gezamenlijk tot al die acties te komen’, aldus Dijkhuis. Maar ook hier staat veiligheid op nummer één. Rona: ‘In april moeten we het exterieur van het hele gebouw vrij kunnen geven, want dan begint de terreinaannemer en wordt onze toegang sterk beperkt. Vanaf mei starten wij met het gefaseerd in gebruik geven van de verschillende volumes. Medio de tweede helft van het jaar dragen wij het volledige gebouw over aan het Groninger Forum. Tot die tijd is het een bouwplaats en moet iedereen voldoen aan de regels: VCA, helm op, schoenen aan. Punt.’ Om alles in goede banen te leiden is een logistiek plan opgezet met een draaiboek en een ruimteboek. Groeneveld: ‘We hebben continu overzicht over welke partij waar werkt.’

'Ik vind dat ze een huzarenstukje geleverd hebben’ - Elzo Dijkhuis

 

Rekening houden met omwonenden
Volgens Dijkhuis waren de Groningse venster- tijden bij dit project niet na te leven. ‘We hebben daarover afspraken gemaakt, ook met de buurt. De omgeving was aanvankelijk heel bang, de hele oostzijde van de Grote Markt moest gesloopt worden. Maar eigenlijk is dat geruisloos weggeknabbeld en afgevoerd. BAM is leading, en alle partijen moeten een heel strak logistiek schema hebben.’ Rona meent dat je dit soort zaken alleen op uitvoeringsniveau goed kunt regelen. ‘En dan merk je dat de uitvoerders van de verschillende aannemers elkaar fantastisch goed weten te vinden!’

BAM werkte met een aantal hubs waar auto’s konden worden geparkeerd en waar bulkmateriaal werd opgeslagen. Rona: ‘Dat werd met kleinere transportmiddelen naar de bouwplaats gebracht. We hebben een ontheffing gevraagd voor de venstertijden. Dat begon al met het onderwaterbeton voor de bodem van de parkeergarage, want dat is een continuproces. We hebben besloten om niet ’s nachts aan het werk te gaan, alleen als we een keer betonvloeren moesten vlinderen.’ Een andere uitzondering was bij de stort van de keldervloer. ‘Die vloer was ruim een meter dik en de stort moest dag en nacht doorgaan. Toen hebben we ’s ochtends met de bewoners ontbeten in het Feithhuis.’

Volksraadpleging
De keuze om het Forum wat achteruit te zetten, is ingegeven door de geschiedenis. In 1945 is de oostwand van de Grote Markt in brand geschoten door de Canadezen - niet voor niets, want hier bevond zich het tijdens de oorlog berucht geworden Scholtenshuis, waar de Sicherheitsdienst verzetsstrijders verhoorde en martelde. In de tijd van de wederopbouw is ervoor gekozen om op deze plek grote gebouwen neer te zetten die iets naar achteren zijn geplaatst om de mobiliteit te stimuleren. Belangrijke verbindingsroutes liepen in die tijd via de Grote Markt. Toen in de jaren zeventig het verkeerscirculatieplan is uitgevoerd, werd de Grote Markt te groot. De gemeente besloot nieuwe plannen voor de oostzijde te ontwikkelen, waarvoor zij in 2005 de stadjers via een raadgevend referendum heeft geraadpleegd. Dijkhuis: ‘Mensen vonden dat de gezelligheid terug moest komen en dat er nieuwe loopstromen door het gebied gecreëerd moesten worden. Daarop is een stedenbouwkundig plan gemaakt om de oostwand weer terug te leggen op de oude rooilijn, waardoor daarachter ruimte ontstond voor een nieuw plein en een nieuw gebouw.’ Na een prijsvraag werd het ontwerp van het toen nog jonge bureau NL Architects door zowel de vakjury als het publiek uitverkozen.

Intensieve communicatie
‘De gemeente ging al vroeg met de omgeving in gesprek’, vertelt Dijkhuis. ‘We hebben gezegd: jullie krijgen overlast, er is lawaai, er zijn transporten. Vervolgens hebben we een klankbordgroep opgericht die regelmatig wordt bijgepraat door projectleiding en bouwer. We hebben een heel logistiek programma met de omgeving gedeeld - en waar nodig aangepast. We hebben een website gemaakt, en elke week is er een digitale nieuwsbrief. Op de Grote Markt is een informatiecentrum ingericht waar iedereen met vragen of klachten terecht kan over alle (deel) projecten. Elke veertien dagen zijn er rond- leidingen en we hebben twee keer meegedaan aan de Dag van de Bouw.’ Vanaf 1 november 2011 is er bovendien via de lokale omroep elke twee weken een tv-uitzending van Achter de rooilijn, om de Groningers mee te nemen in het bouwproces. Groeneveld geeft nog meer voorbeelden: ‘Mensen kregen een folder in de bus op momenten dat ze overlast konden verwachten, er zijn bijeenkomsten georganiseerd als er zwaardere werkzaamheden aan zaten te komen.’ Met Kerst en Oud & Nieuw kregen omwonenden een kleine compensatie in de vorm van bioscoopbonnen en een zak oliebollen. ‘En we wassen af en toe de ramen.’ zegt Dijkhuis. ‘We willen gewoon dat mensen zo weinig mogelijk overlast hebben.’

'Je laat mensen weten dat veiligheid bovenaan staat’ - Peter Groeneveld

Leidingschachten
‘Om overlast te beperken, hebben we ook veel werkzaamheden buiten de bouw gehaald’, vertelt Rona. ‘In een loods aan rand van de stad hebben we bijvoorbeeld de leidingschachten gepre- fabriceerd; deze zijn vanuit het BIM-model compleet afgemonteerd voor ze naar het Forum gingen. Daarmee vergroot je de veiligheid en je minimaliseert het aantal transportbewegingen.’ ‘En de herrie, omdat het al in elkaar is gezet’, vult Groeneveld aan.

Veiligheid op 1
Groeneveld: ‘Je neemt de mensen serieus, en laat ze weten dat veiligheid bovenaan staat.’ Rona: ‘Je werkt op drie meter van het openbaar gebied af. Als de gevelbouwers op 40 meter hoogte iets van de steiger schoppen, kan dat dodelijk zijn. Dus toen we de ruwbouw op hoogte hadden, hebben we in overleg met de gemeente en de buurt een veilige loopgang gemaakt. En we hebben afspraken gemaakt met de wijkagent en de reinigingsdienst om wat vaker langs te komen.’ Het aantal klachten bleef daardoor zeer beperkt.

Hedendaagse eisen
Voor het Forum werd de uitvraag in 2005 gedaan. Dijkhuis: ‘Toen zat de wereld qua normering nog wel iets anders in elkaar dan nu.’ Rona beaamt dat: ‘Destijds zaten we vér boven alles wat normaal was, maar de tijd gaat door en de ontwikkelingen ook. We hebben isolatie op het hoogste niveau, triple glas, de dakisolatie heeft een hoger niveau dan het Bouwbesluit vraagt.’ En er zijn nog meer “groene keuzes” gemaakt. Er is een wko met bronnen op de Grote Markt en op het Poeleplein, het gebouw is gasloos. Ook de verlichting is tijdens de bouwperiode vervangen voor ledverlichting. Alleen zonnepanelen kwamen er niet, die zouden een negatieve impact hebben op de structuur van het gebouw. ‘Als er in de toekomst methodes komen die we eenvoudig kunnen implementeren, dan houden we ons aanbevolen’, aldus Dijkhuis.

Ook installatietechnisch zijn tijdens de bouw de ontwikkelingen zoveel mogelijk gevolgd. ‘Het gebouw heeft een compleet luchtventilatiesysteem. Er is een veel grotere vraag gekomen naar WiFi-netwerken en stroom, veel meer dan we in 2012 ooit gedacht hadden. En de filmzaal was in die tijd nog analoog, en nu digitaal. Dat brengt aanpassingen mee die we in de loop van de rit hebben moeten doen’, vertelt Rona. ‘De boekenrobot voor de bibliotheek doen we nu niet meer, en in Storyworld komt misschien geen stripboek meer te liggen; het gaat om de beleving’, vult Groeneveld aan. Rona vat het samen: ‘Als straks het gebouw open gaat, is het geen gebouw van 2007. Het is aangepast aan de eisen van vandaag.’

Gesteund
Groeneveld waardeert het enorm dat het project continu is gesteund. ‘Vanuit de politiek, maar uiteindelijk ook door de inwoners. We hebben met elkaar besloten deze weg in te gaan. En we hebben continu rugdekking gehad, ook als er door de ontwikkelingen nieuwe businesscases moesten worden gemaakt.’ Dijkhuis weet dat het ook voor de diverse wethouders en colleges niet makkelijk is geweest. Bij elke wisseling van de colleges - viermaal waren er gemeenteraadsverkiezingen, tweemaal provinciale verkiezingen - stond het Forum op de agenda.

 

HET FORUM, GRONINGEN

Opdrachtgever: Gemeente Groningen

 

BOUWTEAMLEDEN

Project- en contractmanagement: Twynstra Gudde

Directievoering: ABT

Architect: NL Architects

Aannemer: BAM Bouw en Techniek - regio Noord

Bouwfysica, duurzaamheid en brandveiligheid: DGMR

 

ONDERAANNEMERS EN LEVERANCIERS

Hoogwerkers: Riwal

Montage/demontage Tube-Lock steigers: Wijngaarden Steigerbouw & Verhuur

Levering en montage stompe deuren en hang- en sluitwerk: BPZ

Tegelwerk: Smit Tegels

Levering elektrotechnische verdeel-inrichtingen: Thekobur

Afbouwwerkzaamheden: De Graaf Afbouw

Complete inrichting: Harryvan Interieurbouw

Schilderwerk: Kuurman Noord

Uitbloeiingsarme metselmortel en uitbloeiingsarme voegmortel: Remix Droge Mortel

 

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Bouwen in het Noorden nr. 89 en met toestemming overgenomen op deze site.

Tekst: Vera Bosma & Jurrien Hendriks Fotografie: Mark Sekuur.